Sprachen
Inhalt Wer? Über uns Termine Submissions Untermenü
« zurück

Vrasje në Rrugën e Veriut

Anila Wilms (2017)

I.

Mbi rrugën që i binte mespërmes Malësisë së Veriut ishin rrëfyer përherë histori që neve këndej më në jug na qenë dukur të rralla e të pazakonshme, e pothuaj gjithmonë të zymta, siç u përshtatej edhe karakterit të banorëve të atyre anëve. Ndërkaq, meqenëse ajo vrasje që u ndodhi përputhej po aq pak me atë ç´ka besonim se ishte logjika e tyre, sa edhe me tonën, filluam të kujtonim me hollësi historitë e viteve të fundit, ato që ishin edhe më tragjiket dhe më të pabesueshmet.

Në fillim të Luftës së Madhe, kur austriakët kishin pushtuar veriun e Shqipërisë, midis malësorëve dhe ushtrisë austriake kishte plasur një sherr. Austriakët donin ta zgjeronin rrugën, kurse Malësia ishte përpjekur t´i pengonte. Kanuni i saj i vjetër thoshte: “Rruga e Madhe ka pashin e vet: sa të kalojë kali me barrë mbi shpinë a qetë me zgjedhë në qafë”. Kanuni e ndalonte ngushtimin e rrugës, por me sa dukej po aq prerazi ndalonte edhe zgjerimin e saj. Kurrë s´i qe dashur kujt një rrugë më e gjerë se një shtizë e gjysmë flamuri, aq sa të kalonin qetë me zgjedhë në qafë a kafsha me barrë në shpinë. E tani dikush po donte ta hapte rrugën tri herë më të gjerë!

– Përse u dashka rruga pesështizash? – kishin pyetur pleqtë e urtë, ata që vigjëllonin mbi kanunin. Austriakët e dërgatës që qe nisur t´ia mbushte mendjen Malësisë të jepte punëtorë për rrugën ishin gjendur ngushtë.

– Që të kalojë automobili, – qe përgjigjur njëri prej tyre. – Ai do t´ju sjellë lehtësira, tepri dhe mirëqenie.

– Zgjerimi dhe zmadhimi janë grykësi dhe grykësia është më i ligu i gjithë veseve të njeriut, – ia kishin kthyer pleqtë.

Po ta hapte rrugën, meqenëse kjo botë të këqijat i kishte më të shumta se të mirat, Malësisë do t´i hynte zvetënimi.

Malësia e kishte kthyer mbrapsht dërgatën, por austriakët nuk e vranë kryet për këtë. Pa pyetur më kurrkënd filluan ta çanin rrugën me dinamit e ta shtronin me zall e me zift.

Vite me radhë Malësia gjëmoi nga minat dhe më pas nga kolonat e automobilave të luftës që zbrisnin drejt jugut, për në front.

Në fund të luftës, kolonat ushtarake të austriakëve, të ndjekura hap pas hapi nga francezët, ishin kthyer mbrapsht dhe ngarendnin tani drejt veriut. Gjatë tërheqjes i kishin hedhur në erë gjithë urat pas vetes.

Si mbaroi Lufta e Madhe dhe ushtritë pushtuese ikën, Shqipëria u bë prapë shtet më vete. Kryeqytet u shpall Tirana e cila ndodhej në zemër të vendit.

Puna e parë me të cilën u mor shteti i ri qenë rrugët.

Rrugës së Madhe të Malësisë i bënë një nyje për ta lidhur me kryeqytetin dhe e quajtën Rruga e Veriut.

Një të shtunë në Malësi kishin mbërritur gjindarmët që i kishin nxjerrë katundarët me detyrim në punë për të ndrequr urat.

Aty kishte zënë fill mëria e Malësisë me shtetin. As austriaku s´i kish marrë njerëzit me zor, por i kish paguar katër korona ditën!

Malësia dërgoi lajm, se ajo që kish kthyer pas sulltan e perandor, ajo që s´kish pyetur për Stamboll e Vjenë, s´do të duronte t´i përzjehej në punët e saj qeveria e Tiranës.

Fill pas kësaj Tirana kishte shpallur se do të vinte ligjin e qeverisë në Malësi, aty ku dyzet brezash kishte qenë zot kanuni i Lek Dukagjinit!

Qeveria kishte lëshuar tagrambledhësit të cilët tani kërkonin edhe taksat e prapambetura të kohës së luftës. Pas tyre kishte hyrë ushtria që kishte ardhur të merrte nën armë djemtë e Malësisë.

Kupa qe mbushur kur qeveria kishte dërguar gjindarmët për të mbledhur armët. Erdhën nga Rruga e  Veriut me automobila e në krye të dy ditëve kishin hyrë gjer në skutat më të thella.

Ende pa dalë dimri malësorët u ngritën siç qenë ngritur dikur kundër Turqisë, dy herë njëmbasnjë. Herën e dytë madje, të zemëruar keqas, kishin zbritur nga Rruga e Veriut për t´u gjendur një mëngjes te portat e Tiranës. Desh e kishin zënë qeverinë si miu në çark, por në fund ishin thyer.

Qeveria kishte hyrë pastaj me zjarr e me hekur, duke i varur shkaktarët dhe duke djegur e bërë hi fshatrat që kishin ngritur armë kundër gjindarmëve.

Që atëherë Malësia ishte në gjak me shtetin. Rruga e Veriut shkreptinte si rrufe. Gjithçka mund të pritej tani. Asgjë s´na çudiste më. Vetëm krimi që ndodhi aty dhe që mori emrin “Vrasja e Rrugës së Veriut” nuk pritej nga askush.

 

II.

 

Urën e Drojës, mbi të cilën ndodhi vrasja, e kishin ndrequr me punë angari fshatarët nga katundi i afërm Mamurras. Ata kishin hedhur ca kërcunj të mbërthyer shkel e shko përmbi shqyerjet që kishin hapur minat austriake. Por ura ishte tani kaq e keqe, saqë njerëzit e përdornin vetëm të detyruar nga halli. Për kurrmosgjë të shkiste këmba dhe rrëzoheshe poshtë. Dhe jo rrallë dëgjohej se fëmijën ose gomarin e akëcilit e kishte rrëmbyer përroi. Në verë, kur përroi thahej, thyeje qafën. Në vjeshtë, kur zinin shirat, ose në pranverë, kur shkrinin dëborat e malit të Skënderbeut, po të binje poshtë, ujërat e vrullshme të përroit të përlanin e të shpraznin drejt e në det.

E zhytur në mes të pyllit të dendur të Mamurrasit, Ura e Drojës mbetej e fshehur si nga sytë e udhëtarit që vinte nga Veriu për në ultësirat qendrore, ashtu dhe për atë që nisej nga qendra për në veri të Shqipërisë. Nëse vije nga Shkodra apo nëse vije nga Tirana, ura mes dy kthesash të shfaqej papritur ashtu gjysmë e rrënuar, me shenjat e luftës, trungjet e nxira dhe shufrat e shtrembëruara e të përdredhura. Jo më kot, sa herë që gatiteshin të kalonin përmbi shpinën e saj, udhëtarë, karvanarë apo shofera automobilash bënin kryqin e thoshin lutje.

 

 

 

Atë mëngjes të kthjellët prilli zalli i bardhë i përroit përcolli bashkë me zhaurimat e ujrave edhe zukamën e një automobili. Barinjtë që kullosnin berrat në stanet lart në pyll mbajtën vesh nga përroi. Që kur kishte ikur austriaku automobilat ishin një gjë e rrallë nëpër Rrugën e Veriut. Tani automobil do të thoshte udhëtim i ndonjë qeveritari.

Ndaj kur plasën do pushkë si breshër, oshtima e të cilave mori luginën e përroit gjer tek stanet, barinjve u ngrinë krrabat në duar. Kur më në fund krismat pushuan, i flakën tej kërrabat dhe u lëshuan teposhtë me vrap. Kush po i binte një automobili të qeverisë? Kush kish zënë pusi në Urën e Drojës? Cubi kurrë nuk grricej me qeverinë!

Pas ndëshkimit të fundit Malësia s’donte më sherr por armëpushim. Po ndreqte çatitë e djegura dhe po lëpinte plagët si ariu në shpellë. Vetëm në ishte ndonjë shpirtplasur që po kërkonte hakmarrje për njerëzit e vrarë të shtëpisë dhe të korrat e shkrumbuara. Veç të tillëve s’u bënin më sytë dritë.

Barinjtë mbajtën frymën prapa xunkthave mbi rrugë, tek pika e tyre e zakonshme e soditjes, prej nga dukej bregu i rrëpirtë i përroit dhe ura gjysmëgërmadhë.

Një automobil i hapur kishte ndalur në mesin e saj përballë një prite me gurë të mëdhenj. Brenda dy njerëz: njëri varur mbi timon, tjetri lëshuar në ndenjësen e pasme. Një i tretë jashtë automobilit, tri hapa larg, përmbys mbi cungjet e urës. Të gjithë të mbytur në gjak.

– I paskan bërë shoshë, – tha njëri prej barinjve, ai më i vogli, dhe volli përmbi gjethet e luleshtogut.

Dy barinjtë e tjerë ishin krejt të shtangur. Sikur të mos kishin dëgjuar krismat pak më parë, do të besonin se kjo ç’ka po u shihnin sytë ishte vepër e zanave të përroit.

– Duken si të huaj, – tha më i vogli duke fshirë buzët.

– Mos e thuaj atë fjalë, he t’shitoftë zana! – mallkoi i madhi. – Jemi në paqe, s’jemi në luftë.

Barinjtë heshtën.

– Mos janë austriakë? – pyeti i vogli.

– Austriakë s’ka më, – u përgjigj i madhi. Tjetri nuk fliste.

– Këpucët i ka të mira, – vazhdoi i vogli, pa ia shqitur sytë këmbëve të njeriut shtrirë mbi urë.

Dy të mëdhenjtë po mpiheshin nga tmerri.

– Vetëm unë s’kam këpucë të tilla, – tha i vogli. – Ju të dy keni.

Ai pa opingat e veta, pastaj prapë këpucët e të vrarit. – Përse të mos i marr? Ai ka vdekur. S’i duhen më.

– Hesht, – iu kthye i madhi.

Lart në pyll u dëgjua automobili i gjermanëve të sharrave, që po zbriste poshtë në rrugë.

– Ngrehuni të ikim, – tha bariu më i madh dhe drejtoi shpinën. – Bariu punë tjetër përveç berrave s’ka. O burra t’ikim këndej!

Dhe ashtu bënë.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

≡ Menü ≡
Startseite Inhalt
Termine Submissions
Autor_innen Übersetzer_innen Moderator_innen
Über uns Partner Galerie
Kontakt Blog Facebook
Festival 2016 Events Presse